Ћирилица   /   Latinica   /   English
   
FENIX ART
Кинематографија
Републике Српске
Фотографија
Републике Српске
Стрип сцена
Републике Српске
Из свијета филма





Вијести

Prvo filmsko snimanje Banjaluke 1914. godine
2014-09-30

Prije 100 godina snimljeni su prvi filmski kadrovi Banjaluke i okoline, kao dio jednog velikog filmskog projekta, iniciranog od tadašnjih austro-ugarskih vlasti.

Prvi filmski kadrovi Banjaluke 1914. godine  

 
Početkom dvadesetog vijeka, snimatelji "naoružani" filmskim kamerama bili su prava rijetkost na ovim područjima, ali su ih putevi ponekad donosili ovuda u potrazi za prizorima nepoznatih prirodnih i kulturnih znamenitosti, kojih je bila željna evropska publika. Prve filmske kadrove na prostoru BiH napravio je oktobra 1898. godine vlasnik putujućeg kinematografa Franc Jozef Oeser u Sarajevu, kada je gostujući snimio a zatim ih i kratkotrajno prikazivao kao kratku filmsku storiju pod nazivom „Novi sarajevski snimci“ (Neue Sarajevoer Aufnahmen). Vrlo je vjerovatno da je te godine i u nekim drugim mjestima u BiH takođe snimao (postoji mogućnost da je bio te godine i u Banjaluci jer još uvijek nije poznato gdje su mu sve bile "stanice" tokom trideset dana putovanja njegovog putujućeg  kinematografa iz Varaždina u Sarajevo), za šta za sada ne postoje podaci (da je možda bio 1898. godine u Banjaluci potvrđuje i njegova koncesija za prikazivanje koja mu je odobrena od strane Zemaljske vlade u Sarajevu  maja 1900. godine, za kinematografsko prikazivanje na ovdašnjem velikom "Duhovskom vašeru", što potvrđuje da je bio dobro upoznat sa prilikama u Banjaluci). 
Početkom dvadesetog vijeka rijetki filmski snimatelji uglavnom su bili preokupirani snimanjima osmanske arhitekture, tvrđava, starih gradova i mostova, ali su značajnu pažnju usmjeravali i prema etnografskim motivima, filmujući lokalne običaje i narodne nošnje svih konfesija. Od sačuvanih filmskih i propagandnih materijala vidljivo je da su omiljene lokacije prvih filmskih snimatelja bili gradovi poznati po karakterističnoj orijentalnoj arhitekturi - Sarajavo, Mostar, Travnik i posebno Jajce zbog vodopada i strmog kanjona rijeke Vrbas koji je ovaj grad povezivao sa Banjalukom. Najstariji filmski materijali Jajca nastali su 1912. godine od strane snimatelja francuskog preduzeća "Eclipse" koji su korišteni u filmu "U austrijskim krajevima Balkana: Bosna", a godinu dana kasnije filmovaće ga i snimatelji austrijskog "Welt filma" (film je sačuvan i može se pogledai na youtube kanalu). 
Ali, ova rijetka filmska snimanja bila su inicirana isključivo od strane inozemnih firmi, dok okupaciona vlast nije previše pažnje pridavala filmskim aktivnostima. U to vrijeme pojavljuju se i prvi jednostavni oblici turizma (tzv. "eskurzije") manjih grupica turista u potrazi za egzotičnim i još uvijek slabo poznatim ljepotama Bosne i Hercegovine. To je doba kada film stiče veliku popularnost kod široke publike, koja je preko raznih filmskih žurnala bila u prilici da se upoznaje sa udaljenim krajevima svijeta. Okupacione vlasti ubrzo su shvatile da je film idealno sredstvo za efikasnu promociju kulturno-istorijskih i prirodnih rijetkosti, pa tako dolazi do ideje da se napravi veliki turistički film u kome bi bio filmski snimljen najveći dio teritorije Bosne i Hercegovine. 
Kod priprema ovog ambicioznog projekta akcenat je stavljen na orijentalnu  arhitekturu  i običaje ljudi koji naseljavaju Bosnu i Hercegovinu, što jasno navodi i Zemaljska vlada u Sarajevu u jednoj prepisci sa Zajedničkim ministarstvom finansija u Beču koje je iniciralo i dogovaralo filmsko snimanje – U tu svrhu će se snimati narodni običaji, nošnje, ples, narodne proslave, život u čaršiji i u starim turskim dijelovima grada, stari bosanski gospodski život, a i istorijska prošlost zemlje (ruševine, zamkovi, grobovi bogumila i sl.) će se uzeti u obzir. Konačni cilj cijele aktivnosti radova trebalo bi da bude predstavljanje Bosne i Hercegovine kao zemlje u najvećoj blizini velikih centara zapadnih zemalja, zemlje privlačne krajolikom i obzirom na orijentalni karakter iznad svega zanimljive zemlje, čija posjeta, obzirom na laku dostupnost zapadnjačkoj publici, može da bude zamjena posjeti Orijenta. 
Tako su tokom ovih snimanja nastali i prvi (poznati) filmski kadrovi Banjaluke i okoline. Za snimanje je angažovana firma  "Pathe Frers" iz Beča, na čijem čelu je bio Robert Miler (Robert Müler), koji će i sam tokom ovih snimanja stajati iza filmske kamere. 
 

Robert Miler  

Robert Miler jedan je od najznačajnijih ranih filmadžija austrijske kinematografije, čiju karijeru možemo pratiti u dužem vremenskom periodu, sve do početka Drugog svjetskog rata. Rođen je 1877. godine u Medlingu (Moedling) a u filmu se pojavljuje 1903. godine, kada se upoznaje sa bioskopskim poslom. Vrlo brzo otvara više bioskopa, prvo u Pragu, a zatim i u Ajhenbergu, Pilzenu, Gracu, Insbruku, Trstu, Lembergu, da bi od 1905. godine proširio interesovanje na Balkan i Orijent i učinio poznatom marku "Pathe" i u ovim područjima. 
U tom periodu se  pod njegovim ličnim vođstvom otvaraju kina u Zagrebu, Sarajevu, Bukureštu, Brailu i Galacu a nešto kasnije i u Konstantinopolju, Atini i Kiru. U to vrijeme pariški "Pathe Freres" otvara svoju podružnicu "Pathe Freres&Co GmbH" i u Beču i ona ubrzo postaje jedna od najuticajnijih filmskih distribucija monarhije a Miler njen direktor. Za vrijeme Prvog svjetskog rata  1915. "Pathe Freres" prerasta u austrijsku kino-film-industriju d.o.o. "Robert Miler film", a firma se pored distribucije počinje baviti i filmskom produkcijom. Poslije rata Robert Miler producira nekoliko igranih filmova (uglavnom komedija), pa tako nastaju filmovi „Vazal br. 13“,  „Bečki čarobni zvuci“, ali i nekoliko kratkih ton-filmova (npr.“Salzburg“ itd). 
Njegova aktivnost u filmskoj industriji nije bila samo u vezi sa filmskom produkcijom, od 20-tih godina prisutan je u različitim filmskim poslovima i  funkcijama - prvo kao vice-predsjednik Saveza filmskih industrijalaca u Austriji a zatim i kao sudski vještak u filmskoj industriji. Zbog jevrejskog porijekla deportovan je 27. aprila 1942. godine zajedno sa 1.000 jevrejskih muškaraca, žena i djece iz Beča, gdje je živio, u geto-Wlodawa. U oktobru 1942. donesena je odluka o ukidanju geta a 5.500 Jevreja transportovano je na gubilište u Sobibor. Među njima bio je i Robert Miler, jedan od najznačajnijih austrijskih pionira filma.
 

Pripreme snimanja  

Okupacione vlasti ozbiljno su pristupile pripremama za filmsko snimanje, o čemu najbolje svjedoči telegram kojim se 12. maja Leon Bilinski u ime Zajedničkog ministarstva finansija obraća Zemaljskoj vladi u Sarajevu pod oznakom "hitno", u kome navodi čak i prijedloge tehničkih rješenja koja će olakšati snimanja, uz sugestiju da se pomogne filmskoj ekipi na terenu -... direktor navedenog preduzeća Miler, kao i dva operatera  trebali bi da se početkom juna upute u Bosnu, da bi prema uputstvima Zemaljske vlade mogli da snime dragocjene predjele. U tu svrhu je neophodno da direktor Miler kao i njegovi pratioci u Bosanskom Brodu budu praćeni 10-14 dana od strane službenika Državne vlade Bosne i Hercegovine koji poznaje Bosnu i Hercegovinu i njene ljepote. Direktor Miler se već izjasnio spremnim da poveze i svoj vlastiti automobil u Bosnu, da bi mogao da uzme u obzir i one predjele, gdje ne postoji željeznica. Na željezničkim prugama, npr. na Istočnoj željeznici, liniji Mostar-Sarajevo, itd. mogao bi da se namontira "osmatrački" vagon, da bi se mogli napraviti snimci u rikverc (unazad). Ministarstvo skreće pažnju Državnoj vladi na to da je sporazum  sa firmom Pathe Freres & Comp, sklopljen sa stanovišta ministarstva po krajnje povoljnim uslovima i pridaje važnost tome, da se njihovim predstavnicima izađe u susret u svakom smislu, pogotovo što je njihova djelatnost od velikog značaja za bosansko-hercegovački turizam.  
Po prijemu ovog dopisa, Zemaljska vlada je vrlo brzo reagovala i već 19. maja šalje prijedlog plana snimanja Zajedničkom ministarstvu finansija, koje je očigledno, bilo u stalnom kontaktu sa Milerom. Po tom prijedlogu, program snimanja je imao 12 pravaca, koji su se poklapali sa danima snimanja (jedan dan – jedan pravac snimanja na terenu), od kojih je deseti dan snimanja predviđao snimanje na pravcu Jajce-Bočac-Banja Luka-Novi (Novi Grad). Za izradu detaljnog programa snimanja, na osnovu ovog prijedloga, predložen je Ćiro Truhelka, etnolog iz Zemaljskog muzeja u Sarajevu, koji će kasnije i sam aktivno učestvovati na snimanjima na pojedinim lokacijama. Zemaljska vlada je takođe dobila i saglasnost Direkcije željeznica da se Mileru, pored transporta automobila, omogući i dodatni vagon na teretnim vozovima i zaustavljanje voza po potrebi na mjestima interesantnim za snimanje. 
 

Tok snimanja

Neposredno pred početak snimanja, Bilinski se obraća generalu Oskaru Poćoreku da obezbijedi sve moguće uslove za Milera i njegove pomoćnike koji dolaze u Bosanski Brod, zajedno sa Milerovim ličnim automobilom koji je korišten za kretanje na svim pravcima izvan željezničkih komunikacija. Istovremeno, Miler je priložio i konačni plan snimanja sa 12 pravaca kretanja, koji se dijelom razlikovao od prvobitnog plana, s tim da bi prvi dan snimanja započeo 9. juna (pravac Bosanski Brod-Doboj) a završni, 12 pravac - 22. juna (pravac Sokolac-Ostrožac). Po ovom prijedlogu, posljednji dan bi se snimale i narodne igre (Volksspiele), po redoslijedu: dva narodna kola, takmičenje kamena s ramena, junačko kolo...itd, bez navođenja lokacije gdje bi se ta snimanja obavila. 
Konačno, sa filmskim snimanjima otpočelo se po planu 9. juna u Bosanskom Brodu, uz određena odstupanja u odnosu na prvi prijedlog – snimanja na relaciji Bosanski Brod-Sarajevo sada su obavljena uz (dodatna) zaustavljanja u Doboju, Maglaju i Vranduku. Sljedećeg dana nastavljeno je snimanje na relaciji vožnje vozom Sarajevo-Višegrad, uz posjetu Ustiprači i Višegradu. Snimanje je nastavljeno 11. juna, vožnjom automobilom na relaciji Goražde-Foča-Čajniče i Goražde-Rogatica. Na relaciji Rogatica-Sarajevo (vožnja automobilom) snimalo se 12. juna a sljedeći cijeli dan u Sarajevu. Narednog dana Miler je nastavio snimanje južno od Sarajeva, na pravcu prema Konjicu, koristeći voz kao prevozno sredstvo. Iz Konjica prema Mostaru kretao se 15. juna vozom, zatim automobilom prema vrelu Bune i Stjepangradu a 16. juna nastavio je  automobilom prema Jablanici, pri tome snimajući kanjon Neretve, Ramu, Prozor, Makljen, Gornji Vakuf i Bugojno. Miler se  17. juna automobilom kretao na relaciji Bugojno-Kupres-Jajce a 18. juna iz Jajca nastavio prema Banjaluci, snimajući Bočac, kanjon rijeke Vrbas i kadrove grada Banjaluka. Poslije noćenja u Banjaluci, 19. juna, nastavio je automobilom prema Bosanskom Novom, Ostrošcu i Bihaću. I konačno, poslije snimanja na relaciji Bihać-Cazin, Peći i Kladuša-Bihać-Plitvice, snimanja su bila završena.
 

Snimanje Banjaluke i okoline

Pored Milera, koji je sam bio operater sa filmskom kamerom, na snimnju filma učestvovalo je još nekoliko ljudi u različitim fazama.Veći dio snimanja na terenu pratio ga je kapetan Aleksandar Perković (umro 1945. godine u činu generala domobranske vojske neposredno pred ulazak partizana u Zagreb), inspektor Armije iz Sarajeva, i to na relacijama Višegrad, Jablanica, Blagaj, Stolac...  U ime Željeznica Milera je dio puta pratio turistički referent višeg komesara Željeznica Josip Velc, ađutant kustosa zemaljskog muzeja Vejsila Ćurčića. Etnografske snimke (razna kola i narodne igre) u Prozoru i Kupresu je vodio i postavio Ćiro Truhelka, a slike lova (koje bi mogle da budu velika atrakcija - kako je navedeno u finalnom izvještaju), vodio je referent lova major Laska.  Po završetku snimanja, dostavljen je obiman  izvještaj u kome se nalazi i detaljan spisak na četiri kucane stranice sa popisom svih snimljenih filmskih kadrova sa opisom i mjestom snimanja. Iz ovog izvještaja možemo da vidimo i šta je tada snimljeno na području  Banjaluke. 
Na širem području Banjaluke ovom prilikom snimljeni su filmski kadrovi: Tvrđava u Bočcu, visoka stijena i Vrbas defile (?), kanjon Tijesno, panoramski pogled na Banjaluku, Gornji Šeher, predgrađe Banjaluke, Ferhadija džamija u Banjoj Luci (2 kadra) i Trapistički samostan kod Banjaluke. Interesantno je da je Banja Luka predstavljena sa relativno malim brojem kadrova a da pri tome nije snimljena tvrđava Kastel, svakako kao jedan od najinteresantnijih kulturno-istorijskih objekata grada, čiji je jedan značajan dio istorije vezan za otomansku upravu. Srpski vjerski objekti i narodni običaji nisu snimani. Razloge treba tražiti u tadašnjoj klimi krajnje netrpeljivosti okupacionih vlasti prema Srbima zbog atentata na prestolonasljednika Franca Ferdinanda, što je uticalo na odsustvo bilo kakve volje za afirmaciju srpske kulture i tradicije (u detaljnom popisu svih kadrova koji je podnio Robert Miler Zemaljskoj vladi ne nalazi se ni jedan filmski kadar srpskih manastira ili narodnih običaja). Tokom snimanja Banjaluke i okoline, filmska ekipa se kretala koristeći lični automobil Roberta Milera.       
 

Sudbina filma

Početak Prvog svjetskog rata prekinuo je sve aktivnosti oko distribucije i umnožavanja filma. U jednom dopisu Zajedničkog ministarstva finansija Zemaljskoj vladi u Sarajevu avgusta 1914. godine poslije snimanja, navedeno je i koje bi to trebalo da budu aktivnosti oko plasmana filma - pošto će djelatnost firme "Pathe Freres" u budućnosti bez sumnje donijeti Bosni i Hercegovini veliku korist, putovanje, snimanja, proizvodnja filma i njegovo umnožavanje u boji (?!!!) će koštati najmanje 25.000 kruna, čije velike izdatke će snositi  sama firma "Pathe Freres".    
Nema podataka koliki su ukupni troškovi snimanja bili, ali na osnovu jednog izvještaja od 7. jula 1914. godine, u kome su navedeni iznosi angažovanja pratioca Milera na snimanju - Laska, Ćurčića i Voelca (bez Aleksandra Perkovića), troškovi goriva, ulja i pneumatika, u iznosu od 3.598 kruna -  može se pretpostaviti kolika je bila ukupna cijena snimanja i montaže filma, koja je vrlo vjerovatno bila približna 25.000 kruna, koju spominje i Zajedničko ministarstvo finansija, koje je sklapalo ugovor s Milerom i bilo sigurno upoznato i sa ukupnim budžetom snimanja. 
Film je 1915. godine pustilo u promet preduzeće "Miler film" pod nazivom "Bosna i Hercegovina" sa podnaslovom "putna studija u sedam dijelova" (Reisenstudien in sieben Folge). U propagandnom materijalu dati su i podaci o sadržaju"...veoma interesantni snimci Sarajeva i mnogi snimci Bezistana, planinskih pejsaža, svetkovina i narodnih nošnji, crkava, džamija, manastira...itd." Film je i za današnje uslove bio dosta dug, 1.460 metara ili nešto više od 52 minuta trajanja. Nije poznato da li je film i sačuvan, niti da li je ikada prikazan na prostoru Bosne i Hercegovine. Do sada nije identifikovana ni jedna kopija nekog filma u svijetu sa sadržajem koji bi mogao da bude ovaj film ili njegov dio (film koji se čuva u Britanskom filmskom institutu, za koga se prepostavljalo da je njegov dio, ne pripada ovom projektu). Ali, još uvijek se pronalaze brojni "nepoznati" filmovi u raznim filmskim arhivima u svijetu za koje se mislilo da su izgubljeni, pa se nadati i da će ovaj film izaći na svjetlo dana iz nekog od filmskih depoa. 
Ovo malo podsjećanje na ovo filmsko snimanje samo je skromni pokušaj da se otkine od zaborava jedan od najambicioznijih dokumentarno-propagandnih filmskih projekata ikada snimljenih na ovim područjima, u kome se početkom dvadesetog vijeka filmska kamera prvi put našla na udaljenim, egzotičnim, pa čak i za današnje uslove dosta nepristupačnim mjestima Bosne i Hercegovine, podnožju planina Maglić i Volujak, kanjonu Sutjeske, katunima na planini Zelengora, jezeru Donje Bare... ali i na ulicama velikih gradova - Sarajeva, Mostara i Banjaluke.  
 
Goran Dujaković
 
 
Skraćeni tekst objavljen u PRESS-u RS 29.06.2014  http://www.pressrs.ba/sr/magazin/art/story/63780/Banjaluka+na+filmskoj+traci+pre+100+godina%21+.html
 








Архив
Штампај Пошаљи пријатељу Назад
ГАЛЕРИЈА | ВИДЕО | ЛИНКОВИКОМЕНТАРИ | КОНТАКТ  
Дизајн и CMS: BTGport.net

Феникс © сва права задржана